Với vườn rau sân thượng, cách đỡ phí nhất khi cả nhà đi vắng là sắp lịch trồng theo chuyến đi: thu sạch những luống sắp ăn được, ngưng gieo mới từ hai tuần trước ngày đi, cho thùng trống nghỉ dưới lớp rơm, và chỉ nhờ người tưới, hái những luống đang cho rau. Người được nhờ được hái rau về ăn là cách trả công tự nhiên nhất, và rau được hái đều thì cây còn ra tiếp, không già cỗi trên luống.
Rau khác cây cảnh ở chỗ nó có mùa và có hạn: cải để quá ngày là ngồng, mồng tơi không hái là già, giàn mướp không ai hái trái là trái to xơ ra mà cây cũng ngưng đậu. Nên việc của bạn trước chuyến đi không chỉ là giữ rau sống, mà là tính để khi về vẫn còn rau ăn tiếp, hoặc ít ra là thùng đất còn tốt để gieo vụ mới.
Nhìn từng luống, quyết định trước ngày đi
Hai tuần trước chuyến đi, đi một vòng sân thượng, ghi vào điện thoại từng thùng đang ở giai đoạn nào. Bảng dưới gom cách làm cho các trường hợp hay gặp.
| Luống đang ở đâu | Vắng một tuần | Vắng ba tuần trở lên |
|---|---|---|
| Rau ăn lá sắp thu (cải, xà lách, rau muống) | Thu hết trước khi đi, ăn hoặc biếu hàng xóm | Thu hết, cho thùng nghỉ |
| Rau hái dần (mồng tơi, rau ngót, húng, lá lốt) | Hái đợt lớn trước khi đi, phủ gốc, có người ghé thì nhờ hái | Nhờ người hái đều mỗi lần ghé, coi như rau của họ |
| Rau mới gieo, cây con | Giữ nếu có người tưới mỗi hai ngày; không thì đừng gieo | Không gieo mới trong hai tuần trước khi đi |
| Giàn quả (mướp, bầu, bí, dưa leo) | Hái hết trái non, buộc lại giàn | Nhờ hái trái, hoặc chấp nhận giàn tàn |
| Cây lâu năm trong chậu (ớt, chanh, sả) | Tưới đẫm, phủ gốc, dời bớt vào bóng | Nhờ tưới hai lần mỗi tuần |
Đừng tiếc mà để nguyên luống cải đang ăn được rồi đi, nghĩ về vẫn còn. Một tuần nắng là cải trổ ngồng, đắng và xơ. Thu hết, chia cho hàng xóm, chính người hàng xóm ấy lại là người dễ nhận lời tưới giúp nhất.
Ngưng gieo đúng lúc
Lỗi hay gặp ở người trồng rau sân thượng là gieo một đợt mới ngay trước chuyến đi, nghĩ về là có rau ăn. Hạt nảy mầm đúng những ngày không ai tưới, cây con chết khô trên luống, công gieo và hạt giống mất trắng.
Cây con cần ẩm đều mỗi ngày, có khi hai lần mỗi ngày lúc nắng gắt. Không một cách giữ ẩm nào khi vắng thay được việc tưới cho cây con. Nên nếu chuyến đi rơi vào một hai tuần tới, ngưng gieo. Nếu vẫn muốn khi về có rau ngay, gieo vào khay ươm nhỏ, mang khay sang nhà người quen ở gần nhờ tưới, hoặc gửi khay cho người tưới hộ đặt ở chỗ họ tiện nhìn nhất.
Ngược lại, với chuyến đi rất dài như cả tháng Tết hay đi làm xa vài tháng, đây là dịp tốt để thùng đất nghỉ. Đất trồng rau liên tục nhiều vụ đã mỏi; một tháng nghỉ dưới lớp phủ không có gì là phí.
Một cách tính lịch đơn giản: lấy ngày về trừ đi số ngày từ gieo tới thu của loại rau bạn định trồng. Nếu ra một ngày nằm trong chuyến đi, nghĩa là gieo sau khi về sẽ hợp hơn. Rau ăn lá ngắn ngày thì về gieo vẫn còn kịp, không cần vội trước khi đi.
Cho thùng trống nghỉ dưới lớp phủ
Thùng đất trống mà để trơ dưới nắng sân thượng vài tuần thì đất khô nứt, nóng, cỏ dại mọc kín, mưa xuống lại trôi đất. Vài việc dưới đây làm trong một buổi.
- Nhổ hết gốc rau cũ, cỏ dại, để riêng ra một góc.
- Xới nhẹ mặt đất cho tơi, tưới đẫm một lần.
- Phủ một lớp rơm, lá khô hoặc cỏ khô dày chừng một gang tay lên mặt thùng. Lớp này che nắng cho đất, giữ ẩm, không cho cỏ mọc và khi mục thì thành mùn cho vụ sau.
- Thùng nào để nơi lộng gió thì đặt vài viên gạch lên lớp phủ cho khỏi bay.
- Kê thùng lên gạch hoặc giá cho thoát nước, tránh mưa lớn làm đọng dưới đáy thùng.
- Dồn những thùng trống vào một góc, để chỗ nắng tốt cho những thùng còn rau.
Khi về, chỉ cần gạt bớt lớp phủ, xới lại và gieo. Đất nghỉ dưới rơm thường ẩm, tơi hơn hẳn đất bị phơi trần.
Đừng gieo phủ một lớp hạt lên thùng trống với ý định để nó tự mọc trong lúc vắng. Mưa thất thường, nắng sân thượng gắt, hạt mọc lưa thưa rồi chết, còn cỏ thì mọc chen vào chỗ trống. Thùng phủ rơm không có gì đáng xem, nhưng về là dùng được ngay.
Nhờ người hái và tưới: nói rõ rau là của ai
Rau hái được là của người tưới. Nói thẳng từ đầu: "Chị cứ hái về ăn, càng hái thì cây càng ra." Câu này làm người được nhờ thoải mái, và với rau hái dần như mồng tơi, rau ngót, việc hái đều chính là cách giữ cây non. Không ai muốn ghé tưới cho một vườn rau mà mình không được đụng vào.
Chỉ rõ luống nào hái, luống nào không. Cây ớt đang để giống, mấy chậu húng đang lấy hạt, bụi sả nhà để dành cho món gì đó: buộc một sợi dây vào thùng và dặn đừng hái. Những luống còn lại cứ hái thoải mái.
Dạy hái đúng cách. Mồng tơi hái ngọn, chừa lại mấy đốt dưới để cây ra nhánh mới. Rau ngót cắt cành, không tuốt lá. Mướp hái khi trái còn non, cầm dao cắt cuống chứ không giật. Một phút chỉ tận tay đỡ cho cây cả tháng.
Thoả thuận số lần ghé theo mùa. Mùa nắng gắt, rau sân thượng cần tưới mỗi ngày hoặc hai ngày một lần; mùa mưa thì có khi cả tuần không cần. Đừng ép người ta ghé mỗi ngày nếu nhà họ không ở gần. Thà để vài thùng tàn còn hơn làm người giúp mệt.
Chuẩn bị nước sẵn ở sân thượng. Sân thượng nhiều nhà xa vòi nước, phải xách nước từ tầng dưới lên. Để sẵn ống dây nối với vòi trên sân thượng, hoặc vài thùng chứa nước đầy, che nắp kín để không thành chỗ muỗi đẻ.
Giữ ẩm cho những thùng còn rau khi ít người ghé
Với những thùng còn rau mà người ghé chỉ đến được hai lần mỗi tuần, phải làm cho đất giữ nước lâu hơn. Dồn các thùng còn rau sát nhau, đặt vào chỗ chiều có bóng của tường hay bồn nước. Thùng đứng riêng lẻ giữa sân thượng bị nắng nung cả bốn mặt, khô nhanh nhất.
Phủ gốc bằng rơm hay lá khô giữa các cây rau, không phủ lên ngọn. Căng một tấm lưới che nắng phía trên khu thùng nếu sân thượng không có mái, buộc chắc vì gió trên cao rất mạnh.
Cách nhỏ giọt bằng chai nhựa tự làm: dùi vài lỗ nhỏ ở nắp chai, đổ đầy nước, cắm ngược chai xuống đất cạnh gốc. Nước rỉ ra từ từ trong một hai ngày. Cách này không thay được người tưới, nhưng giúp cây chịu được quãng giữa hai lần ghé. Thử trước khi đi vài hôm để biết lỗ dùi to hay nhỏ, nước chảy hết trong bao lâu, rồi mới làm cho cả vườn.
Người ghé chỉ việc đổ đầy chai, tưới thêm thùng nào đất khô và hái rau. Một lần ghé mười lăm phút là xong, ai cũng làm được.
Giàn quả và chậu cây lâu năm trước khi đi
Giàn mướp, bầu, bí, dưa leo và các chậu ớt, chanh là những thứ không thu một lần là xong. Tick lần lượt:
- Hái hết trái non trên giàn, kể cả trái nhỏ. Trái để lại già trên giàn làm cây ngưng ra hoa.
- Buộc lại các dây leo bị tuột, gỡ lá úa, kiểm cọc và dây buộc giàn.
- Tưới đẫm gốc dây leo, phủ dày rơm quanh gốc.
- Chậu ớt, chậu chanh: dời vào sát tường nếu sân thượng nắng gắt, phủ gốc, kê khay hứng.
- Dọn mọi thứ đọng nước: chậu rỗng, nắp thùng, vỏ chai, khay hứng đầy. Ba tuần vắng với nước đọng trên sân thượng là đủ thành ổ muỗi cho cả xóm.
- Nhặt sạch lá và rác ở ống thoát nước sân thượng, nhất là khi đi vào mùa mưa.
- Dặn người hái: giàn quả cứ hái khi trái vừa ăn, đừng để già; trái nào già lỡ thì cứ hái bỏ.
Nếu chuyến đi vài tháng và không ai hái, cứ để giàn tàn tự nhiên. Khi về, dọn giàn, cho thùng nghỉ, gieo lại vụ mới. Giàn cũ cố giữ qua vài tháng không người chăm thì khi về cũng chỉ còn dây khô.
Ngày về: dọn trước, trồng sau
Lên sân thượng trước khi dỡ đồ: nhìn ống thoát nước có tắc không, có thùng nào bị nước đọng, giàn có đổ không. Sân thượng ít khi có người lên trong lúc vắng, nên đây là chỗ hay có chuyện mà không ai biết, nhất là sau mưa lớn.
Rau còn sống thì tưới, tỉa lá già, hái một đợt để cây ra lứa mới. Thùng cỏ mọc nhiều thì nhổ ngay khi cỏ còn non. Thùng trống dưới lớp rơm thì có thể gieo ngay trong tuần, hoặc nghỉ thêm nếu bạn chưa có thời gian.
Hỏi người hái tưới giúp: rau nào ra nhiều, rau nào tàn sớm, có hôm nào họ không lên được. Mang quà cảm ơn, hoặc biếu họ một đợt rau đầu tiên của vụ mới. Ghi lại vào điện thoại lịch gieo tránh chuyến đi lần sau, nhất là trước Tết, khi cả nhà thường đi xa dài nhất trong năm.
Một ví dụ cụ thể: nhà đi Tết mười ngày, về mùng tám. Từ giữa tháng Chạp đã ngưng gieo cải; hai ngày trước khi đi thu sạch cải và xà lách, biếu hàng xóm một rổ; mồng tơi và rau ngót hái đợt lớn rồi nhờ cô hàng xóm lên hái hai lần; ba thùng trống phủ rơm. Về đến nơi, mồng tơi vẫn xanh, ba thùng nghỉ gieo ngay được cải cho rằm tháng Giêng. Không mất gì ngoài một buổi chiều chuẩn bị.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gieo rau trước khi đi vắng một tuần?
Không nên, nếu không có người tưới mỗi ngày. Hạt nảy mầm đúng lúc vắng nhà, cây con cần ẩm đều nên rất dễ chết khô. Đợi về rồi gieo, rau ăn lá ngắn ngày vẫn kịp có ăn.
Đi vắng cả tháng thì làm gì với thùng xốp trồng rau?
Thu hết rau, nhổ gốc cũ và cỏ, xới nhẹ, tưới đẫm rồi phủ một lớp rơm hoặc lá khô dày lên mặt thùng. Đất nghỉ dưới lớp phủ giữ ẩm, không mọc cỏ và khi về chỉ cần xới lại là gieo được.
Nhờ hàng xóm tưới rau thì có nên cho họ hái về ăn?
Nên nói thẳng là rau hái được thuộc về người tưới. Với rau hái dần như mồng tơi, rau ngót, hái đều còn giúp cây ra nhánh non. Chỉ cần đánh dấu những cây bạn muốn giữ lại để lấy giống.
Giàn mướp không ai hái trong lúc vắng thì có sao không?
Trái để già trên giàn làm cây ngưng ra hoa và đậu trái mới, khi về giàn thường đã tàn. Nếu không ai hái được, hái hết trái non trước khi đi và chấp nhận giàn nghỉ; vắng lâu thì dọn giàn và trồng lại sau.
Làm sao để sân thượng không thành ổ muỗi khi đi vắng lâu?
Trước khi đi đổ hết nước đọng trong chậu rỗng, khay hứng, nắp thùng, vỏ chai, đậy kín thùng chứa nước và dọn lá ở ống thoát nước. Dặn người tưới không để nước đọng trong khay sau mỗi lần tưới.
Về nhà thấy thùng rau mọc kín cỏ thì nên làm gì trước?
Nhổ cỏ ngay khi về, lúc cỏ còn chưa ra hạt, rồi xới lại đất. Thùng có lớp rơm phủ thường ít cỏ hơn hẳn. Sau đó mới tưới và gieo vụ mới, đừng gieo đè lên đất còn cỏ.