Với giàn lan treo, khi vắng hai tuần bạn nên hạ hết giỏ xuống gom thấp vào một chỗ râm, tạo ẩm dưới giàn bằng khay nước hoặc nền đất ẩm, và nhờ một người ghé phun ba đến bốn lần, luôn vào buổi sáng. Không cần nhờ người ghé mỗi ngày, cũng không cần tưới thật nhiều trước khi đi. Lan chết khi vắng chủ thường vì hai lẽ trái ngược: khô héo do treo cao lộng gió, hoặc thối nhũn do người phun quá tay vào chiều tối.
Lan khác cây chậu đất ở chỗ giá thể của nó (vỏ thông, than, dớn, xơ dừa) thoáng và khô nhanh, rễ cần không khí. Nên giữ lan khi vắng là giữ không khí quanh nó ẩm hơn, chứ không phải giữ giá thể sũng nước. Phần dưới đi từ việc hạ giỏ, tạo ẩm, bản dặn người phun, xử lý lan đang có ngồng hoa đến những việc làm thừa nên bỏ.
Hạ giỏ và gom lan vào một chỗ
Làm việc này hai ngày trước khi đi, để còn kịp xem lan có bị sốc chỗ mới không.
- Chọn chỗ gom: nơi râm mát có ánh sáng tán xạ, kín gió hơn chỗ treo, gần nguồn nước để người phun tiện. Thường là góc dưới mái hiên, dưới tán cây lớn, hoặc góc trong cùng của ban công.
- Kê một chiếc bàn thấp, ghế đẩu hay vài viên gạch làm chỗ đặt giỏ. Không đặt giỏ thẳng xuống nền ướt, rễ cần thoáng phía dưới.
- Hạ từng giỏ xuống, xếp gần nhau nhưng không chồng lá lên nhau. Lan đứng gần nhau tự tạo cho nhau một vùng không khí ẩm hơn khi treo rải rác.
- Giữ đúng mặt quay ra sáng của mỗi giỏ như lúc treo. Lan đã quen một hướng, xoay ngược dễ làm ngồng hoa uốn lại.
- Giỏ nào nặng quá hay giỏ gỗ đã mục thì để nguyên chỗ, buộc thêm dây cho chắc, đừng cố dời.
- Đánh dấu giỏ đang có ngồng hoa hoặc nụ bằng một sợi dây màu, để người phun biết mà cẩn thận.
Nếu giàn lan treo ngoài trời không mái che, dời vào chỗ có mái là việc nên làm nhất. Hai tuần đủ để có một trận mưa lớn hay một đợt nắng gắt, và lan dưới mái che chịu cả hai tốt hơn hẳn.
Tạo ẩm dưới giàn mà không làm úng rễ
Cách đơn giản nhất là đặt dưới chỗ gom lan vài khay nhựa nông có sỏi và nước, mực nước thấp hơn mặt sỏi. Nước bốc hơi từ từ, làm không khí quanh giỏ ẩm hơn, mà rễ lan không chạm nước. Nếu chỗ gom ở trên nền đất, chỉ cần tưới ướt nền đất mỗi lần ghé là đã đủ tạo ẩm.
Dưới mái hiên nhà phố, có thể căng một tấm lưới che nắng phía ngoài để giảm gió lùa và nắng chiều. Gió làm lan khô nhanh hơn cả nắng. Một vùng lặng gió, có ánh sáng dịu, ẩm nhẹ là đủ cho lan qua hai tuần.
Không bọc giỏ lan trong túi nilon. Nhiều người nghĩ bọc lại giữ ẩm được lâu, nhưng nhiệt và hơi nước bị nhốt bên trong, lá và rễ dễ thối hơn là khô. Không ngâm giỏ vào chậu nước trước khi đi với ý định cho lan uống đủ hai tuần; giá thể sũng nước trong thời gian dài là đường tắt tới thối rễ.
Giá thể đã quá cũ, mục nát, giữ nước như bùn thì không nên thay ngay trước chuyến đi. Thay giá thể là việc làm cây bị động rễ, cần chủ theo dõi những tuần sau. Ghi lại để làm sau khi về.
Bản dặn người phun theo độ dài chuyến đi
Người phun lan không cần biết tên lan, chỉ cần biết giờ phun, phun thế nào và lúc nào không phun. Bảng dưới để bạn chọn số lần ghé.
| Vắng bao lâu | Số lần ghé | Mỗi lần làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dưới một tuần | Không cần, hoặc một lần | Phun ướt giá thể rồi để ráo, tưới ướt nền dưới giàn | Lan đã gom chỗ râm, khay sỏi đủ nước |
| Hai tuần | Ba đến bốn lần, cách nhau ba bốn ngày | Phun ướt giá thể, đổ thêm nước khay sỏi, nhìn qua lá có gì lạ | Phun trước mười giờ sáng |
| Ba tuần đến một tháng | Hai lần mỗi tuần | Như trên, thêm nhặt lá rụng, hoa tàn | Cân nhắc nhờ người từng chơi lan |
| Vài tháng | Gửi người biết chơi lan, hoặc mang lan đến nhà họ | Người đó chăm như lan của mình | Nói rõ cây nào quý, ngày nhận lại |
Câu dặn mẫu: "Nhờ chị ghé thứ Hai và thứ Năm, buổi sáng trước mười giờ. Phun ướt hết các giỏ cho đến khi thấy nước nhỏ giọt xuống, rồi đổ thêm nước vào mấy khay sỏi bên dưới. Đừng phun buổi chiều tối nhé chị. Giỏ có buộc dây đỏ đang có nụ, chị phun vào gốc thôi, đừng phun lên nụ. Lá nào vàng, thâm đen thì chụp ảnh gửi em, chị không cần cắt."
Vì sao chỉ phun buổi sáng: nước đọng ở nách lá và giá thể qua đêm trong không khí mát là điều kiện dễ sinh nấm và làm lan thối nhũn. Phun buổi sáng thì đến trưa lá đã ráo.
Lan đang có ngồng hoa hoặc nụ
Cố định ngồng trước khi đi. Ngồng hoa dài dễ gãy khi hạ giỏ hoặc khi người phun lỡ va vào. Cắm một que tre nhỏ vào giá thể, buộc ngồng nhẹ bằng kẹp hoặc dây mềm. Làm trước khi hạ giỏ.
Không xoay giỏ. Nụ lan hướng về phía sáng. Xoay giỏ đi hướng khác giữa chừng, ngồng sẽ uốn cong lại để tìm sáng, hoa nở lệch. Đánh dấu một mặt giỏ để người phun đặt lại đúng như cũ nếu phải nhấc lên.
Không phun lên nụ. Nụ ướt lâu dễ thâm và rụng. Dặn người phun nhắm vào giá thể và gốc, tránh ngồng hoa.
Chấp nhận hoa nở lúc vắng. Nếu lan đã gần nở, hai tuần vắng nhà rất có thể bạn bỏ lỡ đợt hoa. Đừng cố làm gì để hoa nở chậm lại; nhờ người phun chụp ảnh khi hoa nở là đủ vui.
Lan hồ điệp chưng trong nhà. Chậu lan hồ điệp được tặng, đang trổ hoa trong phòng khách thì không cần hạ, chỉ cần dời khỏi cửa kính có nắng chiều và miệng điều hoà. Loại này trồng trong chậu kín, giữ ẩm lâu; vắng hai tuần thường chỉ cần một lần tưới nhẹ giữa chừng.
Theo dõi lúc vắng mà không làm phiền người phun
Bạn không cần người phun gọi điện báo cáo. Một tấm ảnh chụp toàn bộ chỗ gom lan sau mỗi lần ghé là đủ. Dặn chụp cùng một góc, đứng cùng một chỗ, để bạn so được lần này với lần trước: lá còn xanh căng, khay còn nước, giỏ không đổ.
Xem ảnh xong, trả lời ngắn để người ta biết bạn đã nhận và yên tâm: "Em thấy rồi, lan ổn, cảm ơn chị." Đừng mỗi tấm ảnh lại gửi về một danh sách việc mới. Người được nhờ phun lan thấy mình bị giao thêm việc qua tin nhắn sẽ nản rất nhanh.
Có hai thứ trong ảnh đáng hỏi lại: lá rũ hàng loạt ở nhiều giỏ cùng lúc, và giá thể nhìn sũng tối màu trong khi trời không mưa. Cái đầu là thiếu ẩm, nhờ người ta đổ thêm nước khay và phun thêm một buổi sáng. Cái sau là đang phun quá tay, nhờ giãn lần ghé tiếp theo ra.
Nếu trong lúc vắng có báo bão hay mưa lớn kéo dài, nhắn người phun trước một hôm: nhờ kéo lan sâu vào trong mái hiên hoặc phủ tạm phía ngoài bằng một tấm lưới. Đừng nhờ họ ra giữa mưa gió để làm việc này.
Những việc làm thừa trước khi đi, nên bỏ
Phần lớn những việc dưới đây xuất phát từ lo lắng, muốn bù cho hai tuần vắng mặt, nhưng lại làm lan yếu đi.
- Bón phân hay tưới dung dịch dưỡng trước khi đi. Rễ không cần thêm gì trong lúc không ai theo dõi; dư thừa còn dễ làm cháy rễ.
- Thay giá thể, tách bụi, sang chậu. Mọi việc làm động rễ đều cần chủ ở nhà theo dõi những tuần sau đó.
- Ngâm giỏ trong chậu nước nhiều giờ cho thật đẫm. Lan không trữ nước như cây chậu đất, giá thể ngâm lâu chỉ chậm khô và úng rễ.
- Xịt thứ gì đó để phòng sâu bệnh trước khi đi. Nếu lan đang có sâu bệnh thì xử lý sau khi về hoặc hỏi người chuyên chơi lan, đừng làm vội rồi bỏ đi.
- Nhờ người phun mỗi ngày. Lan dưới mái che, có khay ẩm thì phun dày quá còn hại hơn.
- Mua thêm lan mới về rồi đi ngay. Cây mới chưa quen chỗ, nhờ người khác chăm hộ thì rất dễ hỏng.
Bỏ những việc trên đi, chuẩn bị chỉ còn ba thứ: chỗ gom râm và lặng gió, ẩm dưới giàn, một bản dặn rõ giờ phun. Ba thứ ấy làm trong một buổi chiều là xong.
Ngày về: treo lại từ từ
Về nhà, nhìn lan một lượt trước khi treo lại: lá có căng không, rễ khí sinh màu xanh bạc hay đã khô quắt, có giỏ nào giá thể sũng nước và bốc mùi. Lá hơi nhăn nhưng rễ còn xanh thì phun ướt buổi sáng vài hôm là lá căng lại. Giá thể sũng, gốc thâm mềm thì để giỏ chỗ thoáng gió cho ráo, ngưng phun, và nếu lan quý thì hỏi người chuyên chơi lan.
Treo lại giỏ lên giàn sau vài ngày, không cần ngay hôm về. Giàn treo cao lộng gió và nhiều nắng hơn chỗ gom, lan cần làm quen lại. Treo đúng mặt giỏ như trước. Giỏ nào vừa qua đợt úng thì treo ở chỗ thoáng gió nhất của giàn, giỏ nào lá còn nhăn thì treo chỗ râm hơn một thời gian rồi mới trả về vị trí cũ.
Cảm ơn người phun và hỏi họ thấy gì trong hai tuần: hôm nào gió to, hôm nào mưa, có giỏ nào đổ. Những điều họ kể giúp bạn biết lần sau gom lan ở đâu cho tốt hơn. Ghi lại cả số lần ghé và lan về thế nào; lần sau đi vắng chỉ cần đọc ghi chú này.
Câu hỏi thường gặp
Lan treo không ai phun trong một tuần có chết không?
Thường là không, nếu bạn đã hạ giỏ gom vào chỗ râm, lặng gió và đặt khay sỏi có nước bên dưới để tạo ẩm. Lan chịu khô ngắn ngày khá tốt; một tuần không phun có thể làm lá hơi nhăn, phun lại vài buổi sáng là căng.
Vì sao phải dặn người phun lan vào buổi sáng?
Phun buổi sáng thì nắng và gió ban ngày làm lá, nách lá và giá thể ráo trước khi tối. Phun chiều tối thì nước đọng qua đêm trong không khí mát, dễ sinh nấm và làm lan thối nhũn, nhất là khi không có chủ theo dõi.
Có nên bọc giỏ lan bằng túi nilon để giữ ẩm khi đi xa?
Không nên. Túi nilon nhốt nhiệt và hơi nước, lá và rễ lan dễ thối hơn là khô. Cách tạo ẩm an toàn là gom lan lại gần nhau ở chỗ râm và đặt khay sỏi có nước bên dưới.
Đi vắng vài tháng thì nên làm gì với giàn lan?
Vắng vài tháng thì nên gửi lan cho một người biết chơi lan chăm như cây của họ, hoặc mang lan đến nhà người đó. Chụp ảnh từng giỏ trước khi giao, nói rõ cây nào quý và ngày bạn nhận lại.
Lan hồ điệp chưng trong nhà có cần hạ hay gom như lan treo không?
Không cần. Lan hồ điệp trồng chậu kín trong nhà giữ ẩm lâu hơn lan treo ngoài trời. Chỉ cần dời chậu khỏi cửa kính có nắng chiều và miệng điều hoà, vắng hai tuần thì nhờ người tưới nhẹ một lần giữa chừng.
Người phun hộ thấy lá lan vàng hoặc thâm đen thì nên làm gì?
Dặn người phun chỉ chụp ảnh gửi bạn, không cắt hay xịt gì. Lá vàng già rụng tự nhiên là bình thường, còn lá thâm mềm lan nhanh thì để chỗ thoáng, ngưng phun giỏ đó và hỏi người chuyên chơi lan khi cần.