Nhà ở quê bỏ không cả năm muốn giữ được thì phải có một người ở gần nhận trông với việc cụ thể theo mùa: mở cửa thông gió, phát cỏ, nhìn mái sau bão, và một lịch báo ảnh đều đặn cho người ở xa. Chỉ khoá cửa rồi để đó thì sau một hai năm mái dột, mối mọt, cỏ lấn, và căn nhà trông đúng là bỏ hoang.
Đây là chuyện của nhiều gia đình: bố mẹ đã lên ở với con, hoặc các con đều đi làm ăn xa, căn nhà ở quê chỉ mở vào dịp Tết hay ngày giỗ. Phần dưới giúp bạn chọn người trông, chia việc theo mùa, cân nhắc chuyện cho ở nhờ, và chuẩn bị cho những lần về.
Nhờ ai trông nhà ở quê
Ở quê, người trông thường là người trong họ hoặc hàng xóm lâu năm. Mỗi lựa chọn có cái lợi và cái cần nói rõ:
| Người trông | Cái lợi | Cần thoả thuận rõ | Hay vướng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Anh chị em, cô chú ruột ở cùng làng | Tin được, hiểu nhà, ở gần | Việc gì, bao lâu ghé, chi phí sửa chữa ai ứng | Ngại nhắc nhau, việc dần bị lơ |
| Hàng xóm sát vách | Nhìn thấy nhà mỗi ngày | Chỉ nhìn và báo, hay giữ chìa và làm việc | Ngại nhận trách nhiệm đồ trong nhà |
| Người trong làng nhận làm có thù lao | Rõ ràng, dễ giao việc | Thù lao, lịch làm, gửi ảnh, khi nghỉ thì báo ai | Đổi người giữa chừng mà không báo |
| Người ở nhờ hoặc thuê ở | Nhà có hơi người, không bỏ hoang | Được dùng gì, trả gì, ở đến khi nào, giấy tờ | Khó lấy lại nhà khi cần |
Dù chọn ai, nên có thêm một người thứ hai biết chuyện, thường là hàng xóm sát vách, để khi người trông chính đi vắng hay ốm vẫn có người nhìn thấy nhà.
Trước khi khoá cửa rời quê
Lần rời quê đầu tiên sau khi nhà không còn ai ở là lúc làm kỹ nhất. Danh sách để tick:
- Dọn sạch đồ ăn, gạo, đồ khô; không để thứ gì thu hút chuột, kiến.
- Gói chăn màn, quần áo để lại trong túi kín, đặt chỗ cao.
- Đồ giá trị, giấy tờ nhà đất, sổ đỏ mang theo hoặc gửi người tin cậy; không để trong nhà trống.
- Ngắt cầu dao các nhánh không cần; nếu muốn để một bóng đèn ngoài hiên sáng ban đêm thì để riêng nhánh đó.
- Khoá van nước tổng; bể nước, lu chứa thì đậy kín hoặc úp xuống cho khỏi đọng muỗi.
- Bình gas mang đi hoặc khoá van, để ở chỗ thoáng.
- Đóng cửa sổ, cài then, khoá cửa chính và cửa sau; chụp ảnh từng phòng, mái nhà, tường rào.
- Giao một chìa cho người trông, ghi lại đã giao; chìa còn lại mang theo.
- Báo trưởng thôn hoặc tổ trưởng rằng nhà không có người ở thường xuyên, để lại số liên lạc.
Ảnh chụp hôm khoá cửa là mốc để so sau mỗi mùa mưa bão. Chụp cả những vết nứt nhỏ đang có, để lần sau biết vết đó to ra hay vẫn vậy.
Việc của người trông theo mùa
Nhà ở quê chịu thời tiết nặng hơn nhà phố. Đưa người trông bảng việc theo mùa thay vì một câu "để ý giúp":
| Mùa | Việc chính | Bao lâu một lần | Báo lại |
|---|---|---|---|
| Mùa mưa bão | Nhìn mái, máng xối, cây to sát nhà; đóng chặt cửa khi có tin bão; sau bão vào nhà xem dột | Trước và sau mỗi trận bão, ngoài ra hai tuần một lần | Ảnh mái, trần, chỗ dột |
| Mùa nồm ẩm | Mở cửa ngày khô ráo, lau đồ gỗ, xem nấm mốc chân tường | Mỗi tuần nếu được | Ảnh góc tường, tủ gỗ |
| Mùa khô hanh | Phát cỏ, dọn lá khô quanh nhà, tránh bén lửa khi đốt đồng | Mỗi tháng | Ảnh sân, vườn |
| Quanh năm | Xem mối ở chân cột, khung cửa; gom thư, giấy báo | Mỗi tháng | Ảnh chỗ nghi có mối |
Thấy mối, dột lớn, cây đổ vào nhà thì người trông chỉ cần báo và chụp ảnh; quyết định sửa và gọi thợ là việc của bạn. Thoả thuận trước ai ứng tiền khi cần sửa gấp, để người trông không phải tự bỏ tiền hay chần chừ chờ bạn.
Vườn, ao và cây trái
Nhiều nhà ở quê có vườn cây ăn quả, ao cá, ruộng nhỏ. Để không thì cỏ lấn nhanh, cây không tỉa đổ vào mái khi gió to, ao bị bèo phủ. Thường cách gọn nhất là cho người trông hoặc hàng xóm được thu hoa trái, nuôi cá đổi lại việc phát cỏ, tỉa cây. Đôi bên cùng có lợi, người trông có lý do để đến thường xuyên.
Nói rõ phần nào được dùng, phần nào bạn giữ: "Vườn chuối với mấy cây bưởi cô cứ thu, cây vú sữa trước nhà để đến Tết nhà con về hái." Cây to sát nhà thì nhờ người trông nhìn trước mùa bão, cành vươn qua mái thì gọi thợ tỉa, bạn trả tiền.
Ruộng, đất canh tác cho người khác làm thì là chuyện khác hẳn, liên quan đến quyền sử dụng đất. Nên có giấy thoả thuận rõ thời hạn, phần chia, việc trả lại; tra văn bản hiện hành, và nếu diện tích lớn hay thời gian dài, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi giao.
Giếng khoan, máy bơm ngoài vườn thì ngắt điện và che kín; nếu người trông cần dùng nước tưới thì chỉ cho họ cách bật tắt, dặn tắt hẳn sau mỗi lần dùng.
Có nên cho người ở nhờ hay cho thuê nhà ở quê
Cái lợi. Nhà có người ở thì có hơi ấm, cửa được mở mỗi ngày, mái dột được phát hiện ngay. Nhà để trống nhiều năm xuống cấp nhanh hơn hẳn nhà có người ở.
Cái rủi. Người ở lâu dễ coi như nhà mình, sửa chữa tuỳ ý, cho người khác ở cùng, và khi bạn cần nhà lại thì khó nói. Người quen lại càng khó nói.
Nếu cho ở nhờ. Viết một tờ thoả thuận ngắn: ai ở, được dùng phần nào, ai trả điện nước, có được sửa không, báo trước bao lâu khi bạn cần lấy lại nhà. Ký hai bên, mỗi bên giữ một bản. Viết giấy không phải vì nghi ngờ mà để vài năm sau không ai phải dựa vào trí nhớ.
Nếu cho thuê. Làm hợp đồng thuê đúng quy định, đăng ký tạm trú cho người thuê theo hướng dẫn của địa phương. Nhờ người trông vẫn ghé đôi lần mỗi năm xem nhà, có báo trước cho người thuê.
Đồ trong nhà. Dù cho ở nhờ hay thuê, đồ có giá trị và đồ gia đình nên khoá trong một phòng riêng hoặc mang đi, có danh sách.
Tình huống: bố mẹ lên thành phố ở với con, nhà quê đóng cửa
Một đôi vợ chồng già lên thành phố ở với con trai để tiện đi khám, căn nhà mái ngói ở quê đóng cửa. Năm đầu, họ chỉ khoá cửa và nhờ "bà con để ý". Đến Tết về thì trần gian bếp dột thủng một mảng, mối đã ăn lên khung cửa buồng, vườn cỏ cao ngang người. Không ai trong làng có lỗi: không ai được nhờ việc cụ thể, nên mỗi người chỉ nhìn qua hàng rào.
Năm thứ hai, người con trai làm lại. Anh nhờ ông chú họ ở cách ba nhà làm người trông chính, giữ một chìa, kèm bảng việc theo mùa và một khoản thù lao cảm ơn trả mỗi quý. Vườn chuối và ao cá giao cho chú thu, đổi lại việc phát cỏ. Bà hàng xóm bên cạnh nhận lời gọi cho anh nếu thấy điều gì bất thường. Anh đặt nhắc mỗi đầu tháng gọi chú, và gọi thêm trước, sau mỗi cơn bão.
Tết năm sau về, nhà vẫn cũ nhưng sạch, chỉ một chỗ dột nhỏ đã được chú báo từ tháng chín và thợ trong làng sửa xong. Khác biệt không nằm ở người trông tốt hơn, mà ở việc được giao rõ ràng.
Giữ liên lạc từ xa
Đặt nhắc trên lịch điện thoại mỗi tháng một lần gọi cho người trông. Không cần hỏi dồn, chỉ cần câu thăm hỏi rồi nhờ: "Tuần này cô có ghé nhà con không, chụp giúp con mấy tấm mái với trong nhà nhé." Ảnh gửi vào một nhóm nhắn tin chung có cả anh chị em bạn. Nhà có nhiều anh chị em thì chia nhau mỗi người phụ trách gọi một quý, để không dồn vào một người và người trông không bị nhiều người hỏi cùng một chuyện.
Khi có tin bão, gọi người trông trước bão một ngày để nhờ đóng cửa, chằng chống, và gọi lại sau bão. Đây là hai cuộc gọi đáng giá nhất trong năm.
Cuối năm, gửi quà hoặc thù lao cảm ơn đúng hẹn, cả khi năm đó không có chuyện gì. Người trông nhà cho mình cả năm mà không được cảm ơn thì năm sau khó nhờ tiếp.
Giữ một ghi chú chung trên điện thoại, mỗi lần người trông báo gì thì ghi một dòng: ngày, việc, ảnh. Qua vài năm, ghi chú đó cho biết căn nhà đang yếu ở đâu và đáng sửa lớn lúc nào.
Về quê mở nhà
Lần về sau nhiều tháng, đi theo thứ tự này trước khi dọn dẹp:
- Đứng ngoài nhìn mái, tường, cửa; so với ảnh lần trước.
- Mở cửa, ngửi mùi gas, mùi khét, mùi ẩm mốc nặng; có mùi gas thì mở thoáng, không bật điện, ra ngoài gọi người có chuyên môn.
- Mở hết cửa cho thông gió trước khi bật điện.
- Bật cầu dao từng nhánh, nhìn dây điện có bị chuột cắn không; thấy hở dây thì ngắt lại, gọi thợ điện.
- Mở nước, để chảy lâu cho sạch ống trước khi dùng.
- Đi kiểm chân cột, khung cửa, tủ gỗ xem mối.
- Sang chào người trông, cảm ơn, hỏi chuyện cả năm.
Ghi lại những việc cần sửa và nhờ thợ trong làng làm khi bạn còn ở quê. Sửa lúc có mặt thì nhanh hơn và rõ ràng hơn nhiều so với nhờ người trông thuê thợ hộ.
Trước khi rời quê lần nữa, làm lại danh sách khoá cửa ở trên và chụp ảnh mới. Bộ ảnh mỗi lần về là cách đơn giản nhất để theo dõi một căn nhà mình không ở.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở quê bỏ không thì nên nhờ ai trông?
Thường là anh chị em, cô chú ở cùng làng hoặc hàng xóm sát vách. Nếu không có, nhờ một người trong làng nhận làm có thù lao. Luôn có thêm một người thứ hai biết chuyện để khi người trông chính đi vắng vẫn có người để mắt.
Người trông nhà ở quê nên làm những việc gì?
Mở cửa thông gió, nhìn mái và trần sau mưa bão, phát cỏ, dọn lá, xem mối ở chân cột, gom thư và chụp ảnh gửi người ở xa. Thấy hư hỏng lớn thì báo, việc sửa do chủ nhà quyết định.
Có nên cho người quen ở nhờ nhà ở quê không?
Có thể, vì nhà có người ở ít xuống cấp hơn. Nhưng nên viết giấy thoả thuận ngắn về phần được dùng, ai trả điện nước, có được sửa không và báo trước bao lâu khi bạn cần lấy lại nhà, để vài năm sau không ai phải dựa vào trí nhớ.
Trước mùa bão nên dặn người trông nhà ở quê những gì?
Nhờ đóng chặt cửa, nhìn mái và máng xối, xem cây to sát nhà có cần tỉa không. Gọi trước bão một ngày và gọi lại sau bão, nhờ chụp ảnh mái, trần và chỗ có thể dột.
Về quê sau nhiều tháng thì mở nhà theo thứ tự nào?
Nhìn bên ngoài, mở cửa ngửi mùi, thông gió rồi mới bật điện từng nhánh, xem dây điện có bị chuột cắn không, mở nước cho chảy lâu, kiểm mối. Có mùi gas thì không bật điện, ra ngoài rồi gọi người có chuyên môn.
Vườn cây ở quê bỏ trống thì xử lý thế nào?
Cách gọn là cho người trông hoặc hàng xóm thu hoa trái, đổi lại việc phát cỏ, tỉa cây. Nói rõ phần nào được dùng, phần nào giữ lại. Ruộng đất canh tác cho người khác làm thì nên có giấy thoả thuận riêng.