Rùa và phần lớn bò sát trưởng thành nuôi làm cảnh chịu nhịn ăn tốt hơn chim, thú nhỏ, nên chuyến đi vài ngày thường để chúng ở nhà là đúng. Cái cần lo không phải bữa ăn mà là ba thứ: đèn và nhiệt chạy đúng giờ, nước uống hoặc nước bơi sạch, và chuồng đóng chặt không có khe để sổng. Gắn đèn vào ổ hẹn giờ, khoá nắp chuồng, nhờ một người ghé nhìn hai ba ngày một lần là cách nhiều người nuôi đang làm.
Bài này chỉ nói về những con vật được phép nuôi và có nguồn gốc rõ ràng; loài cấm nuôi hay mua bán không rõ nguồn là chuyện khác, không bàn ở đây. Với từng loài, nhu cầu ăn và nhiệt khác nhau khá nhiều, nên bạn là người biết rõ nhất; phần dưới giúp bạn chuyển những hiểu biết ấy thành việc người khác làm được khi bạn vắng nhà.
Vì sao bò sát dễ để ở nhà hơn, và cái bẫy nằm ở đâu
Chúng ăn thưa. Nhiều loài trưởng thành chỉ ăn vài lần một tuần, có loài còn thưa hơn. Chuyến đi một tuần có khi chỉ lỡ một hai bữa. Nhưng con non thì khác hẳn, cần ăn dày hơn, nên đừng áp chung cho cả chuồng.
Nhưng chúng sống nhờ đèn và nhiệt. Đèn sưởi hỏng, ổ cắm lỏng, cúp điện mà không ai bật lại thì con vật lạnh dần, yếu dần mà người ngoài nhìn không biết. Đây là nguy cơ lớn nhất khi bạn vắng nhà, nhất là những đêm nồm rét đầu năm.
Và nước bẩn rất nhanh. Bể rùa nước có lọc yếu, thức ăn rơi xuống là nước đục và bốc mùi sau vài ngày. Bò sát cạn thì chén nước nhỏ dễ cạn hoặc bị lật.
Sổng chuồng là chuyện thật. Nắp chuồng chỉ đậy hờ, người ghé mở ra xem rồi đóng không khít, con vật thoát ra trong nhà vắng có thể chui vào gầm tủ, khe tường, mấy ngày không ai biết. Một cái khoá nhỏ hoặc kẹp nắp giải quyết được chuyện này.
Người ghé thường sợ con vật. Không phải ai cũng thoải mái mở chuồng rắn hay thằn lằn. Giao việc mà không cần họ chạm vào con vật là cách giữ được người giúp.
Chuẩn bị chuồng trước khi đi
Làm sớm vài ngày để còn thời gian xem đèn và nhiệt chạy ổn định:
| Việc | Khi nào | Kiểm bằng gì |
|---|---|---|
| Gắn đèn chiếu sáng, đèn sưởi vào ổ hẹn giờ cơ | Một tuần trước | Đèn bật tắt đúng giờ ba ngày liền |
| Kiểm bóng sưởi, thay bóng nếu đã dùng lâu | Một tuần trước | Bóng mới chạy đều, nhiệt kế trong chuồng ổn |
| Kiểm phích cắm, ổ điện, dây không vướng nước | Một tuần trước | Phích cắm chặt, không nóng bất thường khi sờ |
| Vệ sinh bể rùa, rửa nhẹ lọc | Ba bốn ngày trước | Nước trong, lọc chạy đều |
| Cho ăn bữa cuối theo đúng lịch thường, không cho thêm | Một hai ngày trước | Không còn thức ăn thừa trong chuồng |
| Kẹp hoặc khoá nắp chuồng | Hôm trước khi đi | Kéo thử nắp không mở được |
| Chụp ảnh từng con, ghi số con | Sáng hôm đi | Ảnh trong điện thoại |
Ổ hẹn giờ cơ đơn giản thường dễ dùng hơn những thiết lập phức tạp, và người ghé nhìn vào là hiểu. Nếu cúp điện, phần lớn ổ hẹn giờ cơ vẫn chạy tiếp theo vòng quay sau khi có điện, chỉ lệch giờ; dặn người ghé chỉnh lại kim nếu thấy đèn bật sai giờ.
Bản dặn người ghé, không bắt họ chạm vào con vật
Người được nhờ có thể sợ rắn hay thằn lằn, và đó là chuyện bình thường. Viết bản dặn sao cho họ chỉ cần nhìn và làm việc bên ngoài chuồng:
- "Nhờ chị ghé thứ Ba và thứ Bảy. Chị chỉ cần nhìn qua kính, không cần mở chuồng."
- "Đèn trên chuồng sáng từ bảy giờ sáng đến bảy giờ tối. Chị đến ban ngày mà đèn tắt thì xem phích cắm, cắm lại cho chặt rồi nhắn em."
- "Đồng hồ nhiệt bên trong chỉ quanh mức em đã dán băng xanh là được. Thấp hơn vạch đỏ thì nhắn em ngay."
- "Chén nước: nếu cạn, chị mở nắp nhỏ phía trên, đổ nước từ chai em để sẵn, không cần thò tay vào."
- "Bể rùa: nước đục hay có mùi thì chụp ảnh gửi em, chị không phải thay."
- "Nếu không thấy con nào ở đâu trong chuồng, đừng hoảng, chúng hay trốn dưới đá. Nhắn em kèm ảnh, em chỉ chỗ."
- "Thấy con vật nằm bất động ngoài chỗ nằm quen, mắt sưng, há miệng thở, hay có gì lạ thì nhắn em kèm ảnh; em sẽ nhờ người biết nuôi đưa đi thú y."
Cuối tờ dặn ghi tên một người bạn cũng nuôi bò sát ở gần, nếu có, và tên phòng khám thú y nhận khám bò sát mà bạn đã gọi hỏi trước. Không nhiều phòng khám nhận loài này, tìm trước là việc của bạn.
Cúp điện và những đêm rét đầu năm
Những ngày quanh Tết ở miền Bắc có thể có đợt rét đậm, nồm ẩm; còn ở đâu cũng có thể bị cắt điện để sửa đường dây. Với bò sát, đây là hai tình huống phải tính trước. Đèn sưởi không chạy trong một đêm rét thì nhiệt trong chuồng có thể tụt xuống khá thấp.
Nếu bạn ở vùng hay mất điện, nên đặt chuồng ở phòng ấm nhất nhà, xa cửa sổ, xa gió lùa. Phủ một tấm chăn mỏng lên ba mặt chuồng, chừa mặt trước và chừa lỗ thoáng, giúp giữ nhiệt khi đèn tắt. Dặn người ghé: nếu vừa mất điện lâu, có điện lại thì xem đèn sưởi đã sáng chưa.
Ngược lại, ở nơi nắng nóng, phòng đóng kín cửa cả tuần có thể quá nóng với chuồng kính. Đặt chuồng xa cửa kính có nắng chiều, và dặn người ghé mở hé cửa sổ có song khi đến nếu nhiệt kế trong chuồng lên quá vạch bạn đã đánh dấu.
Không nên chế thêm thiết bị sưởi tự làm, đặt nến, bếp than hay đèn dầu gần chuồng để giữ ấm khi nhà không có người. Những thứ đó tạo nguy cơ cháy lớn hơn nhiều so với cái lạnh. Nếu dự báo rét kéo dài cả tuần và chuồng khó giữ ấm, cân nhắc gửi con vật sang nhà một người cũng nuôi bò sát, có sẵn chỗ phù hợp.
Đi bao lâu thì cần làm gì thêm
Mốc dưới đây chỉ là gợi ý chung cho con trưởng thành khoẻ. Con non, con đang lột da, con mới về nhà thì nên hỏi người bán hoặc thú y về loài cụ thể.
| Độ dài chuyến đi | Cho ăn | Người ghé | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ba bốn ngày | Thường không cần nhờ cho ăn | Một lần giữa chuyến, xem đèn, nước | Rùa nước cần xem lọc |
| Một tuần | Tuỳ loài, có thể một bữa, chia sẵn | Hai lần | Dặn kỹ chuyện cúp điện |
| Hai tuần | Theo lịch thường của loài, chia sẵn từng bữa | Hai ba lần một tuần | Nên là người từng nuôi bò sát |
| Một tháng trở lên | Theo lịch thường | Người biết nuôi, ghé đều hoặc giữ hộ | Thoả thuận rõ việc vệ sinh chuồng, thay bóng |
Với rắn ăn mồi sống hoặc mồi đông lạnh, đừng giao người không quen việc cho ăn. Nếu chuyến đi đủ dài để phải cho ăn, nhờ người có kinh nghiệm hoặc dời bữa cho phù hợp trước khi đi.
Gửi sang người cùng nuôi: khi nào đáng làm
Phần lớn chuyến đi không cần chuyển chuồng bò sát đi đâu, vì việc tháo đèn, chuyển chuồng, lắp lại ở chỗ mới tự nó đã làm con vật căng thẳng. Nhưng có bốn trường hợp nên tính chuyện gửi: chuyến đi từ ba tuần trở lên mà phải cho ăn nhiều lần; con non cần ăn dày; nhà ở vùng hay cúp điện dài ngày giữa mùa rét; và không tìm được ai ghé nhìn chuồng.
Khi gửi, cách gọn nhất là mang con vật trong hộp vận chuyển có lỗ thoáng, lót khăn, còn chuồng và đèn thì người nhận dùng của họ nếu đã có sẵn chuồng phù hợp. Nếu họ không có, bạn mang cả bộ, lắp lại cùng họ, bật đèn chạy thử một ngày trước khi đặt con vật vào. Đừng để người nhận tự lắp trong lúc bạn đã lên đường.
Thoả thuận rõ mấy điều: cho ăn gì, bao lâu một lần, vệ sinh chuồng thế nào, ai trả tiền nếu phải đi khám, và nếu con vật có mệnh hệ gì thì hai bên không trách nhau. Bò sát giữ hộ thường là giữa những người cùng chơi với nhau, nên đáp lễ hay gặp là trông lại cho họ khi họ đi xa.
Ngày đón về, kiểm con vật ngay tại nhà người giữ: đếm, nhìn mắt, da, dáng nằm, hỏi số bữa đã ăn. Mang về thì lắp đèn và chạy ổn nhiệt độ chuồng ở nhà trước, rồi mới thả con vật vào, đừng để nó chờ trong hộp lâu.
Ngày về: kiểm theo thứ tự
Bò sát thường không cho thấy rõ là chúng mệt. Về nhà đừng chỉ nhìn thấy con vật nằm yên là cho qua:
- Đếm con, so với ảnh hôm đi. Thiếu thì tìm kỹ dưới đá, trong hộp trú, rồi tìm quanh phòng.
- Đọc nhiệt kế, xem đèn sưởi và đèn chiếu sáng chạy đúng giờ.
- Xem nước: bể rùa đục thì thay một phần, chén nước bẩn thì rửa.
- Quan sát con vật trong một hai ngày: có ra chỗ phơi đèn không, có phản ứng khi bạn đến gần không.
- Cho ăn theo lịch bình thường, không cho bù.
- Thấy bỏ ăn quá lâu so với lịch thường của loài, mắt sưng, thở há miệng, nằm lờ đờ ngoài chỗ ấm thì đưa đi thú y.
Hỏi người ghé những lần họ thấy gì, có cúp điện không, đèn có lần nào tắt bất thường không. Những thông tin ấy giúp bạn chuẩn bị tốt hơn cho chuyến sau, ví dụ thay sang ổ hẹn giờ khác hay chuyển chuồng sang phòng khác.
Ghi lại vào một trang ghi chú trong điện thoại: chuyến đi mấy ngày, con vật bỏ bao nhiêu bữa, nhiệt độ thấp nhất người ghé đọc được, có gì trục trặc. Vài chuyến như vậy, bạn sẽ có một bản chuẩn bị riêng cho đúng chuồng nhà mình, không phải đoán lại từ đầu mỗi dịp lễ.
Câu hỏi thường gặp
Rùa cảnh nhịn ăn được bao lâu khi chủ đi vắng?
Rùa trưởng thành khoẻ mạnh thường chịu được vài ngày đến một tuần không được cho ăn, nhưng mức cụ thể tuỳ loài, tuổi và nhiệt độ. Rùa non cần ăn dày hơn. Nếu không chắc, hỏi người bán hoặc thú y về đúng loài của bạn trước chuyến đi.
Có nên để đèn sưởi chạy liên tục cả ngày đêm khi vắng nhà không?
Không nên thay đổi chế độ đèn so với ngày thường. Hãy dùng ổ hẹn giờ để đèn bật tắt đúng giờ như khi bạn ở nhà, kiểm bóng và phích cắm trước khi đi, và nhờ người ghé xem đèn còn sáng đúng giờ không.
Người ghé sợ rắn thì có nhờ được không?
Vẫn nhờ được nếu việc giao cho họ không cần chạm vào con vật: nhìn đèn, đọc nhiệt kế, đổ nước qua nắp nhỏ, chụp ảnh gửi bạn. Việc cho ăn hay xử lý con vật thì để cho người từng nuôi bò sát làm.
Bò sát sổng chuồng trong nhà vắng thì làm thế nào?
Nhờ người ghé đóng cửa phòng lại để con vật không đi xa hơn, rồi gọi bạn hoặc một người quen biết nuôi bò sát đến tìm. Không nên đuổi bắt bằng tay khi không quen. Cách phòng là kẹp hoặc khoá nắp chuồng trước khi đi.
Có thể gửi rùa cảnh ở điểm trông giữ thú cưng không?
Một số nơi có nhận, nhưng phần lớn chủ yếu giữ chó mèo. Hỏi trước họ có đèn, nhiệt phù hợp và người từng chăm bò sát không, và nên đến xem tận nơi. Nhiều khi để ở nhà với người ghé quen lại ổn hơn.
Mùa rét có nên gửi bò sát đi chỗ khác không?
Nếu dự báo rét đậm kéo dài và nhà bạn hay mất điện, gửi sang nhà một người cũng nuôi bò sát có chỗ giữ ấm phù hợp là lựa chọn an toàn hơn. Không nên dùng nến, than hay thiết bị sưởi tự chế để giữ ấm chuồng khi nhà không có người.